ΑΚΑΔΗΜΙΑ ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΒΙΝΤΕΟ

Δευτέρα, 16 Μαρτίου 2015

Οι αισθήσεις είναι πράγµατι απατηλές, όχι όµως γιατί δείχνουν µια σταθερή πραγµατικότητα (παρμενιδική θεωρεια, ''το ον ειναι αμετάβλητο''), αλλά όπως έλεγε ο Ηράκλειτος γιατί αντιθέτως δείχνουν µια µεταβαλλόµενη πραγµατικότητα.


Όπως είναι γνωστό, ο Παρµενίδης έζησε στην Ελαία περίπου το 540-470 π.Χ. λίγο µετά τον Ηράκλειτο (κάποιοι τον θέλουν νεότερο του Ηράκλειτου). Έγραψε ένα µόνο έργο σε µορφή εξάµετρου ποιήµατος, γι' αυτό, παλαιότεροι  και νεότεροι το ονοµάζουν Το Ποίηµα, αν και ο ίδιος, ακολουθώντας το παράδειγµα των προηγουµένων του εν φιλοσοφία ευδοκιµησάντων (όπως τους αποκαλεί ο ∆ιογένη Λαέρ-τιος), το είχε επιγράψει Περί φύσεως. Στοιχεία για τον Παρµενίδη και το έργο του βρίσκονται παντού, από τα σχολικά βιβλία µέχρι τα πιο εξειδικευµένα φιλοσοφικά εγχειρίδια. Κανείς από τους αρχαίους και νεότερους µελετητές δεν θεωρεί ποι-ητικό το κείµενο του Παρµενίδη.


Ο Πρόκλος γράφει: αλλα και αυτος ο Παρµενίδης εν τη ποιήσει: καίτοι δι' αυτ`ο δήπουτ`ο ποιητικ`ον ειδος χρησθαι µεταφοραις ονοµάτων και σχήµασι και τροπαι ς οφείλων, οµως το ακαλλώπιστον και ισχνον και καθαρονειδος της απαγγελίας ησπάσατο: δηλοι δε τουτο εν τοις τοιούτοις: εον γαρ εόντι πελάζει. κα`ι πάλιν: επει νυν εστιν οµου παν. και πάλιν: ουτε τι µει ζον, ουτε τι βαιότερον πελέναι χρεόν εστι τη η τη. Και παν ο τι αλλο τοιουτον ωστε µαλλον πεζον ειναι δοκει νη ποιητικον λόγον.
 1
 DK 28 A 1, DK 28 B 4 2Πρόκλος, Παρµ. 665.17 και DK 28 Α18 [13] Αλλά και ο Αριστοτέλης (δες Σηµειώσεις XIV) αναγνωρίζει στοποίηµα µόνο "µέτρον". Παρ' όλα αυτά όµως το έργο έχει ένα αξιοθαύ-µαστο εσωτερικό ρυθµό που, σε πολλά σηµεία, φωτίζει και το, κατά τα άλλα, σκοτεινό περιεχόµενό του. Αυτόν τον πράγµατι αξιοθαύµαστο ρυθµό ας µην του τον στερούµε στις µεταφράσεις µας. Αρχαίοι και νεότεροι µελετητές συµφωνούν όµως, για την πρωτό-τυπη και βαθύτατη σκέψη του Παρµενίδη. 

Γράφει ο Συµπλίκιος3 : δη-λο~ι δ`ε ]ο Πλάτων θαυµάζων ο\υτως τ`ον Παρµενίδην, |ον διελέγχειν δοκε~ι, κα`ι βαθέος κολυµβητο~υ δε~ισθαι λέγων τ`ην διάνοιαν α[υτο~υ. Και ο Xαϊντέγκερ (p. 96, σ. 130): "Ό,τι αποµένει στην κατοχή µας από το διδακτικό ποίηµα του Παρµενίδη περιέχεται σε ένα φυλλάδιο, αλλά αυτό το φυλλάδιο θα µπορούσε κάλλιστα να αντικαταστήσει ολόκληρες βι-βλιοθήκες από υποτιθέµενα απαραίτητα φιλοσοφικά έργα". 

Άλλοι, γράφουν οι Kirk-Raven5 (p. 241, σ. 248), συγκρίνουν την µέθοδο της σκέψης του Παρµενίδη και τις επιδράσεις της µε εκείνες του Καρτεσιανού cogito.  Πριν πει κάποιος ότι αυτό αποτελεί υπερβολή, θα έπρεπε να αναλογιστεί πως ο Παρµενίδης επανέφερε τον κόσµο στα δυο του πόδια µετά τη σοβαρή πτώση του, όταν ο Ηράκλειτος, µε βίαιη και µη αναµενόµενη κίνηση τράβηξε το ιδεολογικό χαλί πάνω στο οποίο ο Ξενοφάνειος κόσµος (αφηµένος ήρεµα στα χέρια ενός θεού που ο@υλος ]ορ~?α, ο@υλος δ`ε νοε~ι, ο@υλος δ`ε τ' [ακούει) πατούσε. Τίποτα δεν είναι σταθερό, λέει ο Ηράκλειτος, ο κόσµος είναι συνεχώς µεταβαλλόµενος, βρίσκεται σε διαρκή εσωτερικό πόλεµο και διαρκή ροή. Ο Παρµενίδης αναλαµβάνει να αποκαταστήσει την ισορροπία. Το "ον" υπάρχει

Σιµπλ. Φυσ. 36.31 4

Heidegger, M. An Introduction to Metaphysics, Yale University Press 1959 (Ελλην. Μετάφρ. Χρ. Μαλεβίτση, ∆ωδώνη, 1973) 5 Kirk, G.S. Raven, J.E. and Schofield, M. The Presocratic Philosophers, Cambridge Second Edition 1983, (Ελλην. Μετάφρ. ∆ηµοσθ. Κούρτοβικ ΜΙΕΤ, 1988)  ό.π. p. 241 [14] 

Το ''ον'' υπάρχει (...ergo sum), είναι αγέννητο, αναλλοίωτο, αιώνιο, και µαζί του το Είναι, η αλήθεια, ο κόσµος. Οι αισθήσεις είναι πράγµατι απατηλές, όχι όµως γιατί δείχνουν µια σταθερή πραγµατικότητα, όπως έλεγε ο Ηράκλειτος, αλλά αντιθέτως γιατί δείχνουν µια µεταβαλλόµενη πραγµατι-κότητα. 
Ο πανέξυπνος Πλάτων, αφού πρώτα ειρωνευτεί το "πάντα ρει" του Ηράκλειτου (πάντα \ωσπερ κεράµια ]ρε~ι), και αφού µετά µεµφθεί τον Παρµενίδη και τους Ελεάτες ως "ακινητούντες τον κόσµο" (ο]ι το~υ \ολου στασι~ωται8), οικειοποιείται τις απόψεις και των δυο: τη ροή του Ηράκλειτου αλλά µόνο για τον φαινόµενο κόσµο, και την αιώνια σταθερότητα του Παρµενίδη για τον κόσµο των Ιδεών). 
Οι δύο αυτές απόψεις, της µεταβολής και του αµετάβλητου, εξακολουθούν έκτοτε να βασανίζουν την σκέψη µας, µέχρι και σήµερα (σχετικότητα, στοι-χειώδη σωµάτια - σωµάτιο/κύµα, κβαντισµός κ.λπ.) γι' αυτό και τα λίγα σωζόµενα λόγια του Ηράκλειτου και του Παρµενίδη εξακολουθούν να βρίσκονται πάντοτε στο κέντρο κάθε φιλοσοφικού στοχασµού. 

Από τεχνική άποψη, τα κείµενα των πρώτων προσωκρατικών, συγ-κρινόµενα µε εκείνα των φιλοσόφων της κλασικής περιόδου, παρουσιάζουν δύο έντονες διαφορές. Πρώτα την βραχυλογία. Όντας τα πρώτα βιβλία που ανατρέπουν εκ βάθρων κατεστηµένες αντιλήψεις, µυθικές και θεολογικές, σχετικά µε την δηµιουργία και λειτουργία του κόσµου, εκθρονίζοντας θεούς και πνευµατικούς ταγούς όπως τον Όµηρο και τον Ησίοδο, θα όφειλαν να είναι αναλυτικά και λεπτοµερή, όχι µόνο για να πείσουν αλλά και για να αµυνθούν. Εντούτοις ο λόγος τους είναι βραχύς, αφοριστικός, επιγραµµατικός, πολλές φορές χρησµικός.

 Κρατ. 440c 8 Θεαίτ. 181a αλλά και Σοφ. 249d, όπου "τ`ο π~αν [εστηκός" [15]

Μοιάζουν περισσότερο µε σηµειώσεις για µελλοντική ανάπτυξη, ή υποµνήσεις προς αναγνώστες µε τους οποίους έχουν προηγουµένως συζητήσει διεξοδικά τα θέµατα που θίγουν, παρά για πλήρη συγγράµµατα Όταν ο Πλάτων γράφει έναν ολόκληρο διάλογο, τον Τίµαιο, για να εκθέσει τις απόψεις του για τη δηµιουργία τη σύσταση και τηλειτουργία του κόσµου, ο Ηράκλειτος γράφει ουσιαστικά µία φράση :κόσµον τόνδε τ`ον α[υτ`ον ]απάντων, ο{υτε τις θε~ων ο{υτε [ανθρώπων [εποίησεν , [αλλ' @ην [αε`ι κα`ι {εστιν κα`ι {εσται π~υρ [αείζωον, ]απτόµενον µέτρα κα`ι [αποσβεννύµενον µέτρα. Και φαίνεται πως αρκείται σ' αυτή.

∆εύτερο χαρακτηριστικό είναι οι νοητικές απαιτήσεις. Μια πιθανή εξήγηση της βραχυλογίας των προσωκρατικών κειµένων θα ήταν ότι οι συγγραφείς τους είχαν την εντύπωση ότι απευθύνονταν σε αναγνώστες υψηλού βαθµού νοηµοσύνης και συνεπώς δεν υπήρχε κανείς λόγος να αναλωθούν σε αναλύσεις ή λεπτοµερειακές περιγραφές. Επί παραδείγµατι, όταν ο Παρµενίδης, µετά την αρχική του δήλωση ότι το "ον" υπάρχει ενώ δεν υπάρχει το "µη ον", καταλήγει, εν είδει λήµµατος, στο ότι το "ον" είναι αγέννητο και αιώνιο, απαιτεί από τον αναγνώστη να συµπληρώσει αυτός την σχετική απόδειξη, δηλαδή να σκεφτεί ότι το "ον" πριν γεννηθεί θα έπρεπε να ήταν "µη ον", πράγµα άτοπο, αφού δεχθήκαµε πως "µη ον" δεν υπάρχει. Και τίθεται το ερώτηµα, ήταν πράγµατι οι αναγνώστες των προσωκρατικών ευφυέστεροι των µαθητών της Ακαδηµίας, ή του Λυκείου; 
Νοµίζω πως δεν ήταν, αλλά και ακόµη περισσότερο νοµίζω πως δεν υπήρχαν διόλου αναγνώστες των πρώτων προσωκρατικών. Πιστεύω πως αυτοί έγραφαν απευθυνόµενοι σε κάποιον ιδανικό αναγνώστη µε τις δικές τους ικανότητες. Γι' αυτό και ο βραχυλογικός χαρακτήρας των κειµένων. Για να µην πω πως δεν έγραφαν για κανένα αναγνώστη, παρά µόνο για τον εαυτό τους, για να τακτοποιήσουν τη σκέψη τους και τη θέση τους µέσα στον κόσµο. 
Το παράδειγµα του Ηράκλειτου είναι χαρακτηριστικό: Μόλις τελείωσε το βιβλίο του το κατέθεσε στον ναό της Αρτέµιδας. Χωρίς να µπορεί να διανοηθεί ότι θα υπάρξει στο µέλλον κάποιος Ευριπίδης να το ανασύρει, κάποιος Πλάτων, κάποιος Αριστοτέλης, και εν συνεχεία µια ολόκληρη ανθρωπότητα, να το διαβάσει και να το σχολιάσει. Ούτε να το διανοηθεί µπορούσε αλλά και ούτε και το είχε ανάγκη. Ήξερε πως ήταν και θα παρέµενε µόνος.

DK 30 [16]
Τα πνευµατικά παραισθησιογόνα "Ακαδηµία", "Λύκειο", Πανεπιστήµια, Σχολές (Φρανκφούρτειες ή άλλες), ∆ιδακτορίες και τα άλλα παραµυθητικά παρόµοια δεν είχαν ακόµη εφευρεθεί. ∆ιαβάζοντας τους προσωκρατικούς αναρωτιέσαι συχνά, πώς άραγε θα ήταν σήµερα ο κόσµος αν αυτοί οι τέσσερις πέντε άνθρωποι δεν είχαν υπάρξει. Η ερώτηση µοιάζει βέβαια αφελής, γιατί απ' τη στιγµή που αρτιώθηκε ο ανθρώπινος εγκέφαλος θα εξαντλούσε φυσικά τις δυνατότητές του. Όλα θα ανακαλύπτονταν και όλα θα εφευρίσκονταν. Ναι.

 Όµως κάθε πόσους αιώνες γεννιέται ένας Πλάτων κι ένας Αριστοτέλης (και, παρακαλώ, µη σπεύσει να απαντήσει κάποιος πριν ξεφυλλίσει, έστω γρήγορα, τα βιβλία τους). Πέρασαν ήδη είκοσι τέσσερις περί-που αιώνες και δεν φάνηκαν δεύτεροι. Πώς λοιπόν θα ήταν ο κόσµος σήµερα χωρίς Ηράκλειτο και Παρµενίδη, δηλαδή χωρίς τον τόπο πάνω στον οποίο να σταθούν ένας Πλάτων κι ένας Αριστοτέλης και κινάσουν τ`αν γ~αν.

Σκοπός του παρόντος είναι η λογοτεχνική απόδοση των αποσπασµάτων, η απολύτως όµως συνεπής προς το πνεύµα αλλά και το γράµ-µα του κειµένου, και όχι η συµβολή στην φιλολογική µελέτη του, που συνεχίζεται αιώνες τώρα. Γι' αυτό και δίνονται οι ελάχιστες, απολύτως αναγκαίες, Σηµειώσεις. Ο αναγνώστης που ενδιαφέρεται για τις, κατά καιρούς, προτεινόµενες φιλολογικές εκδοχές και φιλοσοφικές αναλύσεις θα πρέπει να καταφύγει στην απέραντη σχετική βιβλιογραφία.



Το κείµενο (όπως δίνεται από τους H.Diels και W.Kranz στο Die Fragmente der Vorsokratiker, Berlin 1985, µε µόνο τρεις αλλαγές στα I.3 VIII.57 XVI.1, όπου και ακολουθώ τη γραφή των G.S.Kirk, j.E.Raven, M.Schofield στο The Presocratic Philosophers, Second Edition, Cambridge University Press 1983) τυπώνεται σε πολυτονικό, όπως εµείς οι µεγαλύτεροι συνηθίσαµε να το διαβάζουµε µια ολόκληρη ζωή.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.